Designed by Magnific
Uçuş Ekibi: Hava aracının sevk ve idaresinden sorumlu kaptan pilot, pilotlar ve uçuş mühendisleri ile kabin memurlarını ifade etmektedir. Bunların dışında kalan, depo, hava alanı, hangar ve atölyelerde çalışanlar, hava taşıt araçlarını yapan, onaran ve bakımını üstlenenler diğer bir deyimle tüm yer tesislerinde istihdam edilenler İş Kanunu’nun uygulama alanı içine girerler.
…ancak hava taşıma işlerinde çalışanlar için özel bir düzenleme yapılmadığından, Borçlar Kanunu genel hükümleri uygulanmaktadır. (Y13HD)
Hukuki Niteliği: 4857 sayılı İş K. m.4’de belirtilen işlerde ve iş ilişkilerinde İş K. hükümlerinin uygulanmayacağı belirtilmiştir. Dolayısıyla; uçarak şeklinde düzenlenen 4. maddesi gereği; uçarak görev yapan kaptan pilot, pilotlar, uçuş mühendisleri ve kabin memuru gibi uçucu personel İK kapsamı dışında tutulmuştur. Havacılığın yer tesislerinde yürütülen diğer tüm işlerde çalışan personel ise İş K. kapsamındadır.
…davacı, uçak bakım teknisyeni olarak uçakların periyodik bakım, tamir ve uçuşa elverişliliklerinin denetlenmesi işini yaptığı bu sebeple yer tesislerinde istihdam edildiği, 4857 sayılı İş K. 4/2-b maddesi uyarınca iş yasası kapsamında olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre dava konusu istek hakkında bir karar vermek gerekirken yazılı gerekçelerle görevsizlik kararı verilmesi hatalıdır. (Y9HD)
Uçuş Personeli Ücreti: Havayolu uçuş personeline ödenen ücret ise piyasada alışılagelen ücret şekillerine göre farklılık göstermektedir. Uçuş personeline ödenen ücret, kök ücrete ek olarak kabin içi satış primi, harcırah (yatı parası), uçuş tazminatı, sektör tazminatı, pre-order (ön sipariş) primi, temizlik primi, gece vardiyası tazminatı, yemek parası, gibi çok farklı kalemlerden meydana gelmektedir. Ve ayrıca vergi kesintileri de diğer çalışanlara göre farklılık göstermektedir.
İş Güvencesinden Yararlanma: Uçuş ekibin iş güvencesi hükümlerinden yararlanması için sendikaya üye olmakla ve imzalanan toplu iş sözleşmesinde, “4857 sayılı İş Kanunu hükümlerinden yararlanacaktır.” vb. şeklinde bir ibarenin yer almasıyla iş güvencesinden yararlanması yönündeki eksiklikler giderilmekte ve iş güvencesinden yararlanması sağlanmaktadır. Hatta, bazı havayolları şirketleri de uçuş personeli hizmet sözleşmelerinde “İşçinin İş Kanunu’na tabi olduğuna” dair düzenlemelere yer vermektedir. Bu durumda, işçiye uygulanması gereken kanun, İş Kanunu olduğu gibi, benzer şekilde, sendikalı olan ve işverenle “İş Kanunu hükümlerinden yararlandırılacağı” yönünde toplu iş sözleşmesi imzalamış olan uçuş personeli de diğer işçiler gibi İş Kanunu’nun tüm düzenlemelerine tabi olacak, böylelikle kıdem tazminatı ve iş güvencesi gibi işçi lehine olan tüm hükümlerden yararlanabilecektir. Aynı şekilde hizmet sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi kapsamında, İş Kanunu hükümlerinin tamamından olmasa da örneğin “kıdem tazminatı” gibi bazı düzenlemelerinden faydalandırılacağı kararlaştırılan işçiye de ihtilaf durumunda artık TBK hükümleri değil TİS ya da hizmet sözleşmesiyle kararlaştırılan lehe hükümler uygulanır.
Fesih Hakkı: Havayolu uçuş personeliyle akdedilmiş olan belirsiz süreli hizmet sözleşmeleri, bildirim süresi tanınarak ya da haklı nedenle derhal fesih yoluyla sona erdirilebileceği gibi, belirli süreli hizmet sözleşmelerinin ise haklı nedenle feshi mümkündür. Fesih hakkının kanunda belirlenen şartlara uygun olarak kullanılmamasının hukuki yaptırımı ise TBK’nun hizmet sözleşmesine ilişkin çeşitli maddelerinde karşı tarafa tazminat ödeme yükümlülüğü olarak düzenlenmiştir. Taraflardan her birinin, belirsiz süreli sözleşmeyi fesih sürelerine uyarak feshetme hakkına sahiptir. Bildirim sürelerinin kısaltılması mümkün olmadığı gibi, bu sürelerin tamamen ortadan kaldırılması da mümkün değildir ve sürelerin kısaltılmasına veya kaldırılmasına yönelik sözleşmelerin geçerliliği bulunmamaktadır. Bu süreler kısaltılamaz; ancak sözleşmeyle artırılabilir.
…Bazen fesih işverenin olumsuz bir eylemi şeklinde de ortaya çıkabilir. İşçinin işe alınmaması, otomatik geçiş kartına el konulması buna örnek olarak verilebilir. Dairemizce, işverenin tek taraflı olarak ücretsiz izin uygulamasına gitmesi halinde, bunu kabul etmeyen işçi yönünden uygulama, işverenin feshi olarak değerlendirilmektedir. (Y9HD)
Bildirimli Fesih Hakkı ve Hukuki Sonuçları: İşçi veya işverenin fesih bildiriminde bulunmasının ardından bildirim süresi işlemeye başlar; ancak bildirimle birlikte, sözleşme taraflarının hak ve borçlarında herhangi bir değişiklik olmaz. Bildirim süresinin sonunda ise gerek işçi gerekse işveren karşı tarafa herhangi bir tazminat ödemek zorunda kalmaksızın hizmet sözleşmesi sona erer. Hizmet sözleşmesinin sona ermesiyle beraber, işçinin başta ücreti olmak üzere, kanun ve sözleşmeden doğan parayla ölçülebilecek tüm hak ve alacakları muaccel olur ve işçiye eksiksiz ödenmesi gerekir. Ve ayrıca, işveren, işçinin isteği üzerine her zaman, işin türünü ve süresini içeren bir hizmet belgesi vermekle yükümlüdür.
- Yeni İş Arama İzni: TBK m.421’de bildirim süresi içinde, işverenin, işçiye her çalışma günü için asgari iki saat yeni iş arama izni verme yükümlülüğü düzenlenmiştir. Düzenlemeye göre, işveren, iş arama izni verdiği işçinin ücretinden herhangi bir kesinti de yapamaz. Ayrıca, işçi dilerse, işvereni önceden haberdar etmek koşuluyla, günlük iş arama izni saatlerini birleştirmek suretiyle, bu günlük izinlerini topluca kullanma hakkına sahip olabilir. Bildirim süresi içinde, uçuş personelinin uçuş planlarında, yeni iş arama izni için ayrılmış saatlerin gündüz saatlerine rastlayacak şekilde uçuşların dağıtılması, izin saatlerinin aynı zamanda Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından Uçuş ve Görev Süresi Sınırlamaları ile Dinlenme Gereklilikleri Talimatı kapsamındaki dinlenme süreleriyle çakışmayacak şekilde planlanmalıdır.
- İşverenin Peşin Ödeme Suretiyle Derhal Fesih Hakkı: TBK m.432/4 hükmünce iş veren, fesih bildirim süresine ait ücreti peşin vermek suretiyle hizmet sözleşmesini feshedebilir ancak bildirim süresinin bölünmezliği ilkesi gereği, işveren bu hakkı kısmen ödeme kısmen de bildirim süresi tanıma yoluyla kullanamaz.
- İhbar Tazminatı: TBK’na tabii olarak, belirsiz süreli hizmet sözleşmesiyle çalışan havayolu uçuş personeli, işveren havayolu tarafından bildirim sürelerine uyulmaksızın veya bildirim süresine ilişkin ücreti tam ve peşin olarak ödenmeksizin usulsüz feshe maruz kalması halinde, ihbar tazminatına hak kazanabileceği gibi, aynı şekilde uçuş personelinin usulsüz fesih ile hizmet sözleşmesini sonlandırması da havayoluna ihbar tazminatı ödemesine yol açabilir. İhbar tazminatı, çalışanın fiilen eline geçen ücreti üzerinden değil, sigorta primi, vergi, vs. gibi kesintiler yapılmaksızın ve ikramiye, devamlılık arz eden prim, uçuş tazminatı, yatı ücreti, uçuş tazminatı, limit üstü uçuş ücreti, servis yardımı, yemek yardımı ve her ne ad altında ödenmiş olursa olsun, uçuş personelinin mesaisinin fiilen uçuşta geçen süresi karşılığında ödenen ücret giydirilmiş brüt ücrete dahil edilmelidir. Dolayısıyla ihbar tazminatı hesabında bu ödemeler dikkate alınarak, belirlenen brüt ücret göz önünde tutularak hesaplanmalıdır.
Hizmet sözleşmesi havayolu tarafından, kanunda öngörülen koşullara riayet edilmeksizin sona erdirilen havayolu uçuş personelinin hakkedebileceği tazminatlardandır. Belirli süreli hizmet sözleşmesinin işveren tarafından süresinden önce haklı bir neden olmaksızın feshi ise TBK m.438/1 gereği bakiye süre ücreti olarak da adlandırılabilecek olan bir miktar paranın işçiye ödenmesi sonucunu doğurur.
…davacının hava taşıma (uçuş personeli) işinde TBK’na tabi hizmet sözleşmesiyle çalışması nedeniyle hukuki nitelendirme doğru olarak yapılarak TBK m.393-447 düzenlenen hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanarak uyuşmazlığın çözülmesine, tazminat hesaplarının davacının almış olduğu net ücret üzerinden değil düzenli olarak ödenen ücretlerinde dikkate alındığı giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanması… (YİBK)
Yargıtay bazı kararlarında havayolu uçuş personelinin ihbar tazminatı hesabına esas alınacak ücretin, işçinin giydirilmiş brüt ücreti olduğunu belirtmektedir. Bununla birlikte, işveren, haklı sebep olmaksızın hizmet sözleşmesini derhâl feshederse işçi, belirsiz süreli sözleşmelerde, fesih bildirim süresine; belirli süreli sözleşmelerde ise, sözleşme süresine uyulmaması durumunda, bu sürelere uyulmuş olsaydı kazanabileceği miktarı, tazminat olarak isteyebilir.
…davalı şirkette kabin amiri olarak göreve başladığı… O halde, ihbar tazminatı, çalışanın fiilen eline geçen ücreti üzerinden değil, sigorta primi, vergi, vs. gibi kesintiler yapılmaksızın ve ikramiye, devamlılık arz eden prim, uçuş tazminatı, servis yardımı, yemek yardımı ve benzeri ödemeler ihbar tazminatı hesabında dikkate alınarak, belirlenen brüt ücret göz önünde tutularak hesaplanmalıdır. (Y13HD)
Haklı Nedenle Derhal Fesih: İş Kanunu kapsamında da haklı nedenle feshe sebep olabilen genel ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırı davranışların yanı sıra, tarafların hizmet sözleşmesinden kaynaklanan asli yükümlülüklerini, hizmet ilişkisinin devamını çekilmez hale getirecek derecede savsamaları, haklı nedenle derhal fesih nedeni olarak kabul edilmesinin yanında uçuş personeline özgü olarak: İşveren tarafından işçinin uçuş tazminatı, satış primi gibi işçinin yan haklarını geç ödenmesi veya hiç ödenmemesi, işçinin uçuş programlarının eşit düzeydeki diğer uçuş personeline nazaran zorluk derecesi ağır ve gelir eşitsizliğine neden olacak şekilde düzenlenmesi, kabin veya kokpit personelinin sivil havacılık talimatlarına aykırılık oluşturacak şekilde limit üstü uçuş görevine zorlanması, işçi tarafından işverene, iş arkadaşlarına yahut yolculara karşı hakaret ve küfür içeren sözler sarf edilmesi, uçuş güvenliğini tehlikeye sokan davranışlarda bulunulması, uçuş personelinin uçuş öncesi limit dışı alkol kullanımının tespiti gibi haller Türk Borçlar Kanunu kapsamında sözleşmenin diğer tarafı bakımından haklı nedenle derhal fesih sebebi sayılabilecek örneklemelerdir.
…davacının 15 yıl çalışma ve 3600 gün prim ödeme şar tını doldurduğu, fakat yaşı nedeniyle emekli olamadığı anlaşılmışsa da, emekliliğe hak kazanması gerekçesiyle, emekli olma yaşına kadar geçecek süreyi yasal olarak çalışmadan tamamlama hakkı bulunduğundan, istifası haklı nedenle hizmet akdini fesih olarak kabul edilmelidir… İş Kanunu’nda düzenlenmiş olan tazminatları isteyemezse de, taraflar arasında TBK m.393 vd. maddelerinde düzenlenen bir hizmet sözleşmesi söz konusu olduğundan, TBK m.431 vd. maddelerine dayanarak makul bir tazminat talebinde bulunabilir. (Y3HD)
Taraflardan her biri, haklı sebeplerle sözleşmeyi derhal feshedebilir. Sözleşmeyi fesheden taraf, fesih sebebini yazılı olarak bildirmek zorundadır. Taraflardan her biri, haklı sebeplerle sözleşmeyi derhâl feshedebilir. Ancak, Nisan-Ağustos ayları arasında kabin ve kokpit ekiplerinin havayolu işletmeleri arasında geçişleri yasaklanmış; aykırı davranan havayolu şirketleri ile uçuş personeli hakkında da Türk Sivil Havacılık Kanunu m.143 gereği idari para cezası ve/veya hava taşıma işletmesi bünyesindeki sorumlu yönetici personeli hakkında idari yaptırım uygulanacağı öngörülmüştür. Ancak söz konusu genelgede 09.06.2022 tarihinde yapılan bir değişiklikle, çalıştıkları havayolundan, muvafakat olmaksızın ayrılan uçuş ekiplerinin, yabancı bir havayolunda çalışmak istemeleri halinde, bu geçiş işlemini sağlamak üzere gerekli olan lisans teyit işlemlerinin Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından en az altı ay süreyle kabul edilmeyeceği düzenlenmiştir (md.5/A-1). Havayolunun muvafakatiyle ayrılan uçuş ekibi üyesinin, sözleşmeden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde, altı aylık sürenin dolmasından sonra dahi lisans teyit işlemlerinin yapılmayacağı ilgili genelge hükmüne yer verilmiştir.
…feshin haklı bir sebebe dayandığını ispat yükü davalı işverene ait olup, davalı tarafça yazılı fesih bildiriminde fesih nedeninin açıklanmadığı, yargılama safhasındaki yazılı ve sözlü beyanlarında da bu yönde somut bir açıklama yapılmadığı gibi delil de sunulmadığı, davacının hizmet sözleşmesinin TBK m.435’e aykırı olarak haklı olarak feshedilmesine bağlı olarak ödenen ihbar tazminatının eksik olması nedeniyle TBK 438/1. maddesi ile TBK 438/3. Maddesine göre tazminat talep edebileceği… (Antalya BAM3HD)
Haksız Fesih Tazminatı: Havayolu uçuş personelinin hizmet sözleşmesinin feshinden kaynaklanan tazminatlardan bir diğeri de haksız fesih tazminatıdır. İşveren, haklı sebep olmaksızın hizmet sözleşmesini derhâl feshederse işçi, belirsiz süreli sözleşmelerde, fesih bildirim süresine; belirli süreli sözleşmelerde ise, sözleşme süresine uyulmaması durumunda, bu sürelere uyulmuş olsaydı kazanabileceği miktarı, tazminat olarak isteyebilir. Hatta bazı, Yargıtay kararlarına göre, işverenin davranışlarından kaynaklanmasa dahi, işçinin hizmet sözleşmesinin feshini dayandırdığı haklı bir gerekçesi var ise bu durum da haklı nedenle fesih olarak kabul edilir ve işçinin tazminat talebini haklı kılabilir. Belirli süreli hizmet sözleşmesinde işçinin hizmet sözleşmesinin sona ermesi yüzünden tasarruf ettiği miktar ile başka bir işten elde ettiği veya bilerek elde etmekten kaçındığı gelir, tazminattan indirilir. Hâkim, bütün durum ve koşulları göz önünde tutarak, ayrıca miktarını serbestçe belirleyeceği bir tazminatın işçiye ödenmesine karar verebilir; ancak belirlenecek tazminat miktarı, işçinin altı aylık ücretinden fazla olamaz.
…Dava, Türk Borçlar Kanunu’nun 393. ve devamı maddelerinde düzenlenen hizmet akdinden kaynaklanmakta olup, davacının 15 yıl çalışma ve 3600 gün prim ödeme şartını doldurduğu, fakat yaşı nedeniyle emekli olamadığı anlaşılmışsa da, emekliliğe hak kazanması gerekçesiyle, emekli olma yaşına kadar geçecek süreyi yasal olarak çalışmadan tamamlama hakkı bulunduğundan, istifası haklı nedenle hizmet akdini fesih olarak kabul edilmelidir. …makul bir tazminat talebinde bulunabilir. (Y3HD)
Hizmet sözleşmesinin işverenin tarafından hiçbir neden gösterilmeksizin ve ihbar tazminatı ödenmeksizin derhal feshinin yanı sıra işçinin ihbar süresine ilişkin ücretin eksik ödenmesi, işçiye bildirilen fesih gerekçesinin gerçekte var olmaması yahut feshi gerektirecek ağırlıkta olmaması da işçinin haksız fesih tazminatı taleplerini haklı kılan hallerdir. Tazminat tutarının hesaplanmasında ise TBK’da açık bir hüküm bulunmamakla birlikte Yargıtay tarafından ücret kavramının “geniş anlamda ücret” olarak ele alındığını dikkate aldığımızda ve bazı BAM kararları dikkate alındığında haksız fesih tazminatının giydirilmiş brüt ücret üzerinden hesaplanması gerekmektedir. Haksız fesih tazminatına uygulanan faiz türü ise yasal faizdir
Mahkemece; Toplu İş Sözleşmesi hükümleri uyarınca kıdem tazminatı hesabı yapılan … tarihli bilirkişi raporu değerlendirmeye alınarak ve usuli kazanılmış haklarda gözetilerek kıdem tazminatına hükmedilmesi gerekirken, Borçlar Kanunu’nun 438/son fıkrasına göre talep edilmeyen haksız fesih tazminatı hesabının yapılması hatalıdır. (Y9HD)
Kötüniyet Tazminatı: Hizmet sözleşmesini fesih hakkının kötüye kullanılarak sona erdirildiği durumlarda işveren, işçiye fesih bildirim süresine ait ücretin üç katı tutarında tazminat ödemekle yükümlüdür.” hükmü ile hizmet sözleşmesinin kötü niyetli olarak feshedildiği her durumda, işverenin işçiye tazminat ödemekle yükümlü olduğu TBK m.434’de düzenlenmiştir. Kötüniyet tazminatı, sadece işverenin kötüniyetli feshi bakımından uygulama alanı bulur, bu nedenle işçinin fesihte kötüniyetli olduğu iddiasıyla, işverenin bu tazminata hak kazanması mümkün değildir. Kötüniyetli feshin ispat yükümlülüğü işçidedir. Kötüniyet tazminatına uygulanması gereken faiz türü yasal faizdir.
Eğer bir olayda, objektif iyiniyet kurallarına aykırılık varsa, burada hakkın kötüye kullanımı söz konusudur. Objektif iyiniyet kurallarını, her olayda geçerli kabul edilebilecek bir ölçü bulmak mümkün değildir. Hak sahibinin hakkını kullanmada iyi ya da kötü niyetli olduğunu saptamak kullananın iç dünyası ile ilgili olduğundan bunu belirlemek oldukça güçtür. Dolayısıyla her somut olayda, iyiniyet kurallarına aykırılığın olup olmadığının kendi şartları içerisinde değerlendirilmesi gerekir. (Y9HD)
Kıdem Tazminatı: Kıdem tazminatı, yalnızca İş K. kapsamında düzenlenmiş olup TBK kapsamında kıdem tazminatına ilişkin hüküm bulunmamaktadır. Bu nedenle toplu iş sözleşmesi ile iş güvencesine sahip olmayan bir uçucu personel İK kapsamına dahil olmadığı için kıdem tazminatına hak kazanamaz iken, toplu iş sözleşmesi ile iş güvencesine sahip olan uçucu personel kıdem tazminatına hak kazanacaktır. Ayrıca kıdem tazminatı, bir ihtara gerek olmaksızın iş sözleşmesi sona erdiği tarih itibari ile muaccel hale gelir ve o tarihten itibaren temerrüt faizi işlemeye başlar.
Davacı uçucu personel olduğunu, iş akdini evlilik haklı nedenine dayanarak feshettiğini ileri sürerek, kıdem tazminatının tahsili için eldeki davayı açmıştır. Hemen belirtmek gerekir ki; davacı uçucu personel olup, İş Kanunu’na tabi olmadığı gibi, taraflar arasında imzalanan kabin memuru sözleşmesinde de İş Kanunu hükümlerine bir atıf yapılmamıştır. Kaldı ki, Borçlar Kanunu hükümleri gereği akdin feshinde evlilik haklı sebep sayılamayacağından, davacının tazminata hak kazanamayacağı göz önüne alınmaksızın mahkemece yazılı şekilde davanın kabulüne karar verilmiş olması, usul ve yasaya aykırıdır. (Y13HD)
Kabin memurlarının gebelik, doğum ve süt izni haklarının ihlali: Kadın Pilot/Kabin memurlarının doğum öncesi ve sonrası yasal izin sürelerinin kullandırılmaması, süt izninin zamanında ve koşullara uygun verilmemesi yahut hamilelik nedeniyle görevden uzaklaştırılmaları, eşitlik ilkesine ve çalışma hakkına açıkça aykırılık göstermektedir.
İşe İade Davası: Havayolu sektöründe uçuş ekibi olarak görev yapan pilot ve kabin memurlarının, İş Kanunu kapsamında bir iş güvencesi hükmüne tâbi tutulmaları halinde, haksız fesih durumunda işe iade davası açma hakları doğmaktadır. Ancak, sözleşmenin fesih bildiriminden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Kaçırılması halinde işe dönüş hakkı düşer. Arabuluculukta anlaşma sağlanamaması halinde işe iade davası açılabilir. Bu davada sadece feshin geçersiz olduğu ileri sürülebilir, ödenmemiş haklar talep edilemez.
Emeklilik Şartları: Havayolu uçuş personelinin emeklilik şartları İş Kanunu kapsamında çalışanlarla aynı olup, 5510 Sayılı Kanun’a tabidirler. Sendikaya üye olma ve toplu iş sözleşmesi yapmalarında herhangi bir engel yoktur.
“Hukuki konularda hak kaybına uğramamak için hukuki destek ve danışmanlık almanızı tavsiye ederim.”
Kaynakça:
- 4857 Sayılı İş Kanunu
- 6098 Sayılı TBK
- 5510 Sayılı Kanun
- 7036 Sayılı İş Mahkemeleri Kanunu
- 2920 Sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu
- Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği (SHY-6A)
- Uçuş ve Görev Süresi Sınırlamaları ile Dinlenme Gereklilikleri Talimatı (SHT – FTL)
- Ekip Geçişleri Hak kında Genelge (UOD-2015/13)
- SÜZEK, Sarper, İş Hukuku
- Yargıtay / BAM Kararları
Bu makale, makalenin yazım tarihi itibarıyla yürürlükte olan mevzuat dikkate alınarak Av. Arb. Erol ASLAN tarafından hazırlanmıştır. Her olaydaki maddi vakalar ve özellikleri ile bunların uygulama ve sonuçları farklı olacağından, bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlı olarak hazırlanmış olup, bir hukuki görüş veya öneri teşkil etmez ve bu şekilde yorumlanamaz. Bu sitedeki tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Arb. Erol ASLAN’a aittir.