
Designed by Magnific
Kiraya Verenin Hapis Hakkı TBK m.336: Taşınmaz kiralarında kiraya veren, işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan altı aylık kira bedelinin güvencesi olmak üzere, kiralananda bulunan ve kiralananın döşenmesine veya kullanılmasına yarayan taşınırlar üzerinde hapis hakkına sahiptir.
Hapis Hakkı: TBK m.336-338 arasında düzenlenen kiralayanın hapis hakkı, taşınmaz kirasında, kiralayana tanınan kanuni bir rehin hakkıdır. Alacaklının iade etmekle yükümlü olduğu ve borçlunun rızası ile zilyetliğinde bulunan, alacağı ile bağlantılı taşınır veya kıymetli evrakı, iadeden kaçınma ve paraya çevirme yetkisi veren bir haktır.
Hapis hakkı, alacaklıya, zilyetliğinde bulunan ve kural olarak geri vermekle yükümlü olduğu borçluya ait nesneleri geri vermekten kaçınma ve bunları paraya çevirme yetkisi veren bir haktır. (Y19HD)
Hukuki Niteliği: TBK m.336 uyarınca taşınmaz kiralarında kiraya veren, işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan altı aylık kira bedelinin güvencesi olmak üzere, kiralananda bulunan ve kiralananın döşenmesine veya kullanılmasına yarayan taşınırlar üzerinde hapis hakkına sahiptir. Kiraya verenin hapis hakkı, alt kiracının asıl kiracıya olan kira borcunu aşmamak üzere, alt kiracının kiralanana getirdiği aynı nitelikteki taşınırları da kapsar. Hapis hakkında eşyanın alacağı karşılamaya yetecek kadarı hakka konu olur. Bölünebilir nitelikteki eşyalarda, eşyanın değeri, alacak miktarından fazla olduğunda ya da kısmi ödeme yapıldığında, eşyanın, alacağı aşan kısmı iade edilebilir. Borçlunun teminat göstermesi, alacaklının paraya çevirtme yetkisini kullanmasına engel bir durum oluşturur. Hapis hakkının koşullarından biri, hapse konu edilen taşınır eşya/ kıymetli evrak üzerinde borçlunun rızası ile zilyetlik kurulmasıdır. Hapis hakkı, teminat amacıyla tanınmasının sonucu olarak hak sahibine paraya çevirtme yetkisi verir. Bu nedenle hapis konusu eşyanın da maddi değere sahip olması aranır.
…davalılar taşınmaza zorunlu ve faydalı masraf yapmışlarsa bunlar belirlenerek, belirlenen değer üzerinden hapis hakkı tanınması gerekir (Y1HD)
Her dosyanın kendi somut delilleri üzerinden değerlendirilmesi gerekir. Bu nedenle emsal kararlar, somut dosyanın yerine geçen bir belge değil; uygulanacak hukuk kuralının yorumunda yararlanılan önemli bir içtihat kaynağıdır. Her olay kendine özgüdür ve dosya özelinde değerlendirme yapılması gerektiğinden; somut durumunuza uygun çözüm ve strateji belirlenmesi için Kira Hukuku Avukatından profesyonel hukuki danışmanlık almanız tavsiye edilir.
Kiraya Verene Tanınan Hapis Hakkı: TBK m. 336 hükmünde kira bedeli alacağını alamayan kiraya verenin alacağının güvencesi olarak hapis hakkı düzenlenmiştir. Kiraya veren ile kiracı arasında asli borçların yerine getirilmemesi durumunda meydana gelen eşitsizliği gidermek için kiraya verene hapis hakkı tanınmıştır. Taraflar yaptıkları sözleşme ile kiraya verenin hapis hakkını kullanma şartlarını zorlaştırabilirler ancak kiracının aleyhine olacak şekilde kolaylaştırıp, genişletemezler. Kural olarak kiracıya ait taşınır eşya üzerinde kullanılabilir. Ancak belirli şartlar altında alt kiracıya ya da kiralananda bulunan üçüncü kişiye ait taşınır eşya üzerinde de kullanabilir. Ayrıca ileride de değineceğimiz gibi sadece haczi kabil taşınır mallar haciz hakkı kapsamına girebilmektedir.
Kiralayanın hapis hakkı, kiralanan yerde bulunan kiracıya ait menkul eşyayı kira alacağına karşı alıkoymak ve kira bedeli ödenmediği takdirde onu paraya çevirerek alacağını öncelikle tahsil etme yetkisi veren bir tür kanuni rehin hakkıdır. (Y19HD)
Kiraya verenin, Kanun’da belirtilen süre ile sınırlı alacağının güvencesi olarak, kiralananda bulunan ve belli özellikleri haiz taşınır eşyaları paraya çevirerek alacağını öncelikli olarak alma, bu eşyaların kiralanandan götürülmek istenmesi halinde kolluk kuvvetlerinin yardımı ile kiralanana geri getirebilme hakkı olarak tanımlanabilir. Kiraya verenin hapis hakkını kullanacağı taşınırın, kiralananda bulunması yeterlidir. Kiracı tarafından, kiralanandan götürülmek istenen taşınırlar için ise kiraya veren, TBK m. 338 uyarınca iade isteyebilir. Ayrıca hapis hakkı sahibinin alacağının İİK hükümleri gereğince rüçhanlı alacaklı olduğu kabul edilmektedir. Bu nedenle kiraya verenin hapis hakkının kanundan doğan rehin hakkı olduğu söylenebilir.
…davacının alacağı kiradan kaynaklanmakta olup, kiralanan taşınmazın geçmiş bir yıllık kirasını da kapsar şekilde mecur içindeki kiracıya ait eşyalar üzerinde kiralayanın mevcut hapis hakkı … rehinli alacak niteliğindedir… Bu durumda davacı alacağının rehinli alacak olarak kabulüyle, davalının I. sıradaki alacağından önce satış parasından ödenmesi gerektiği (Y19HD
Kiraya verene tanınan hapis hakkında alacaklının nihai amacı, hapsettiği eşyayı paraya çevirerek alacağını almaktır. Bu nedenle, paraya çevrilemeyen, maddi değeri olmayan taşınırlar üzerinde hapis hakkı kullanılamaz. Dolayısıyla hapis hakkı mahiyeti gereği hak sahibine el koyma ve paraya çevirtme yetkisi verir. İİK uyarınca haczi caiz olmayan mallar üzerinde kullanılamaz. Kiraya verenin de hapis hakkını kullanabilmesi için alacağının teminat altına alınmamış olması gerektiği kabul edilmektedir. Kiralananda bulunan tüm taşınırlar için hapis hakkı kullanılamaz. TBK m.336’da “…kiralananın döşenmesinde veya kullanılmasında yarayan taşınırlar…” ifadesinden yola çıkarak kiralananın konut olması halinde, kıymetli evrakın hapis hakkı kapsamında olmadığı kabul edilmektedir. Kiraya verenin hapis hakkına ilişkin TBK m.336’da zilyetlik, hapis hakkının şartı olarak düzenlenmemiştir. Kiraya verenin, hapis hakkını kullanabilmesi için zilyet olması gerekmemektedir. Hapis hakkına konu taşınırın kiralananda bulunması yeterlidir. Hapis hakkına konu taşınırların, kiralanandan çıkarılması halinde ise kiraya verenin takip hakkı bulunmaktadır.
Alacağın Devri Halinde Hapis Hakkı: TMK m. 336’da kiraya verenin hapis hakkını “…işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan altı aylık…” kira bedeli için kullanabileceği düzenlenmiştir. Genel hapis hakkında, muaccel olmamış alacak için hapis hakkı kullanmak istisna olarak düzenlenmiş ve kiraya veren, diğer şartların da varlığı halinde muaccel olmamış alacak için de hapis hakkını kullanabilir. Bunun için kiracının borç ödemeden acze düşmesi gerekmez. Alacağın devri ile devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki öncelik hakları ve bağlı haklar da devralana geçer. Genel hapis hakkında aranan zilyetlik ve bağlantı şartları kiraya verene tanınan hapis hakkında aranmamaktadır. Bu nedenle kiraya verenin alacağını devretmesi halinde hapis hakkının da devredildiğinin kabulü gerekir.
Alacaklının Takip Hakkı: Kiraya verenin hapis hakkında, kiraya verene hapis konusu eşya üzerinde özel bir takip hakkı tanınmıştır. TBK m. 338/II’ye göre, hapis hakkı konusu olan eşya alıkonulduktan sonra gizlice veya zorla götürülürse, kiraya veren kolluk gücünün yardımı ile bu eşyayı kiralanana geri getirebilir. Kanun’a göre, eşyanın götürülmesinden itibaren on gün içerisinde kiraya veren bu hakkını kullanabilir. Ancak genel hapis hakkı sahibinin eşya elinden çıktıktan sonra, bu şekilde kolluk gücüne başvurma hakkı yoktur.
…alacağın devri ile devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki öncelik hakları ve bağlı haklar da devralana temlik olur. Temlik ile devralana geçen hakların kapsamına kefalet ve rehin gibi teminat hakları dahil olduğu gibi, kanuni ipotek hakkı, hapis hakkı, mülkiyeti saklı tutma hakkı, dava açma ve icra takibinde bulunma hakkı da dahildir (Y3HD)
Kiraya verenin hapis hakkına ilişkin hükümler, TBK’nın kira sözleşmesine ilişkin bölümünde düzenlenmekle birlikte, kiraya veren hapis hakkından her tür kira sözleşmesinde faydalanamamaktadır. Hükümde yer alan “taşınmaz kiralarında” şeklindeki ifadeden, taşınır kiralarına ilişkin sözleşmelerde kiraya verenin hapis hakkına ilişkin hükümlerin uygulama alanı bulmayacağı anlaşılmaktadır.
Kiraya Verenin Hapis Hakkının Koşulları: TMK m.336 hükmü incelendiğinde kiraya verenin hapis hakkının koşulları olarak;
- Taşınmaz kirasının varlığı; TBK ile kiraya verenin işyeri dışında herhangi bir taşınmazını kiralaması durumunda hapis hakkına sahip olduğu kabul edilmiştir. TBK uyarınca kiraya verenin hapis hakkını kullanabilmesi için taşınmaz kirasının söz konusu olması yeterlidir. Dolayısıyla taşınmaz, konut veya çatılı işyeri niteliğinde olmasa dahi kiraya veren hapis hakkına sahip olacaktır. Kiraya verenin hapis hakkına sahip olabilmesi için kiralanan arazi de olabilir, konut da olabilir. Önemli olan, kiralananın taşınmaz olmasıdır.
- Kira bedeli alacağı; hapis hakkının kiraya verene, “işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan altı aylık kira bedelinin güvencesi olmak üzere” tanındığı belirtilmiştir. Böylece kiraya verenin hapis hakkını kullanabilmesi için, kira bedeli alacağı da bu koşullardan birisidir.
- Taşınır eşya; Taşınmaz kiralarında, kiraya veren kiralananda bulunan ve kiralananın döşenmesine veya kullanılmasına yarayan taşınırlar üzerinde hapis hakkına sahiptir. Hapis hakkının kullanıldığı taşınırların, kiralananda bulunması gerekmektedir. Kiracının, kiralananda bulunmayan taşınır malları için hapis hakkı kullanılamaz. Kiraya verenin hapis hakkı, alt kiracının asıl kiracıya olan kira borcunu aşmamak üzere, alt kiracının kiralanana getirdiği aynı nitelikteki taşınırları da kapsar.
- Teminat verilmemiş olması: Teminat hapis hakkına engel olacağından aynı şekilde alacağı güvence altına alması yani hapis hakkı ile elde edilecek alacağı garanti altına alacak şekilde, yeterli teminatın gösterilmesi gerekir.
Borçlunun malvarlığını oluşturan mal, alacak ve hakları borç için haczedilebilirse de borçlunun ve ailesinin yaşama ve ekonomik varlığını sürdürebilmesi için istisnai olarak bazı mal ve haklarının haczedilemeyeceği (YHGK)
Haczi Caiz Olmayan Taşınırlar: TBK m.336/son hükmü haczi caiz olmayan taşınırlar üzerinde hapis hakkı uygulanmasını yasaklamıştır. Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczolunamaz. Haczi caiz olmayan ve kısmen caiz olan mallar ve haklar İİK m.82-83’de düzenlenmiş olup İİK hükümleri uyarınca kural olarak borçlunun malları, alacakları ve hakları üzerinde haciz uygulanabilir. İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir. Ancak borçlunun ve ailesinin yaşamını, ekonomik varlıklarını devam ettirebilmesi için bazı malların, istisnai olarak, haczedilemeyeceği düzenlenmiştir. Kiraya veren de hapis hakkını bu mallar dışında kullanmalıdır. Kiracı, bu mallar ile ilgili olarak, hapis hakkına konu olması konusunda feragatte bulunamaz ve hatta kiraya veren ile kiracı, haczi İİK m.82 uyarınca yasak olan taşınırlar üzerinde haczin mümkün olduğu yönünde sözleşme yapamazlar.
Mütevazi bir hayat standardının sürdürülebilmesi ve içinde bulunulan sosyal statünün asgari koşullarının muhafazasını temine yarayan, borçlunun yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya lüzumlu eşya olarak kabul edilmelidir. (Y12HD)
Hapis Hakkının Kullanılması: Kiracı, taşınmak veya kiralananda bulunan taşınırları başka bir yere taşımak istediği takdirde, kiraya veren, alacağını güvence altına almasını sağlayacak miktardaki taşınırı, sulh hâkiminin veya icra müdürünün kararıyla alıkoyabilir. Alıkoyma kararının konusu olan eşya, gizlice veya zorla götürülürse, götürülmelerinden başlayarak on gün içinde kolluk gücünün yardımıyla kiralanana geri getirilir
Alt kira sözleşmesi… temlik ivazlı ise satış, ayni sermaye koyma gibi, ivazsız ise bağışlama, vekalet gibi bir sebebe dayanabilir. Bu nedenle kullanma hakkını devreden kiracı, kendi karşı alacağı için devrolunanın kişisel mallarında hapis hakkına malik olmadığı halde alt kirada ilk kiracı ikinci kiracıya karşı hapis hakkını haizdir; zira ondan kira alır. (YHGK)
Üçüncü Kişiye Ait Olan Eşyada Hapis Hakkı: Üçüncü kişilerin, kiraya verenin kiracıya ait olmadığını bildiği veya bilmesi gerektiği eşya ile çalınmış, kaybolmuş veya başka bir biçimde malikinin elinden iradesi dışında çıkmış eşya üzerindeki hakları, kiraya verenin hapis hakkından önce gelir. Kiraya veren, kiracı tarafından kiralanana getirilmiş olan taşınırların kiracının mülkiyetinde olmadığını kira sözleşmesi devam ederken öğrendiği hâlde, sözleşmeyi en yakın fesih döneminin sonu için feshetmezse, bu eşya üzerindeki hapis hakkını kaybeder. Kira bedeli borcundan müteselsilen sorumlu kabul edilen eş, bedelin ödenmemesinden de sorumlu tutulacaktır. Bu nedenle de eş, kira bedelinin güvencesi olarak kullanılan hapis hakkı için üçüncü kişi kabul edilemez.,
…taşınmazla ilgili olarak hakkında takip yapılan borçlunun eşi olan şikâyetçinin, taşınmazın aile konutu olduğunu alacaklıya ihtar ettiği ve dolayısıyla sözleşmenin tarafı haline geldiği görülmektedir. Şikâyetçi, yasa gereğince kira sözleşmesinde kiracı olarak taraf olup… (Y12HD)
Hapis Hakkına İtiraz: Kiracının, hapis hakkına itiraz etmesi halinde alacaklı, rehinin paraya çevrilmesi yolu ile takipten vazgeçerek, takibin haciz yolu ile devamını isteyebilir. Bu takdirde, borçluya mal beyanında bulunması için yedi gün mühlet verilir.
“Hukuki konularda hak kaybına uğramamak için hukuki destek ve danışmanlık almanızı tavsiye ederim.”
Kaynakça:
- 4721 Sayılı TMK
- 6098 Sayılı TBK
- 2004 sayılı İİK
- Yargıtay Kararları
- AYDOĞDU & KAHVECİ, Türk Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri
Bu makale, makalenin yazım tarihi itibarıyla yürürlükte olan mevzuat dikkate alınarak Av. Arb. Erol ASLAN tarafından hazırlanmıştır. Her olaydaki maddi vakalar ve özellikleri ile bunların uygulama ve sonuçları farklı olacağından, bu makale yalnızca genel bilgilendirme amaçlı olarak hazırlanmış olup, bir hukuki görüş veya öneri teşkil etmez ve bu şekilde yorumlanamaz ya da avukat-müvekkil ilişkisi oluşturmaz.